VİCDANİ RET BM GÜNDEMİNDE: YETKİLİLER YASAL BOŞLUĞU KABUL ETTİ

Kıbrıs’ta Vicdani Ret İnisiyatifi, 6 Aralık seçimleri öncesinde tüm siyasi partileri vicdani ret hakkını yasal güvenceye kavuşturma sözü vermeye çağırıyor

Birleşmiş Milletler (BM) Keyfi Tutuklama Çalışma Grubu ile BM Din veya İnanç Özgürlüğü Özel Raportörü, 3 Ağustos 2026 tarihli ortak yazılarıyla (AL OTH 57/2026), Kıbrıslı Türk vicdani retçilerin yargılanmasına ilişkin ciddi endişelerini Kıbrıslı Türk yetkililere ilettiler; yazının bir örneği Türkiye’ye de gönderildi. Dışişleri Bakanlığı 2 Ekim 2026’da yanıt verdi. İnisiyatif olarak her iki belgeyi de bugün kamuoyuyla paylaşıyoruz.

BM uzmanları yazıda, düşünce, vicdan, din veya inanç özgürlüğünü kullananların süregelen biçimde kovuşturulmasına ve hapis tehdidiyle karşı karşıya bırakılmasına, vicdani reddin yasal olarak tanınmamasına, iç ve uluslararası içtihadın tekrar tekrar göz ardı edilmesine ve alternatif sivil hizmet öngörmeyen zorlayıcı askerlik sistemine dikkat çekti. Uzmanlar, iddiaların doğrulanması halinde Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 18., 19. ve 27. maddelerinin ihlal edilmiş olacağını belirterek, iddia edilen ihlallerin durdurulması için gerekli tüm geçici tedbirlerin alınmasını istedi.

Yanıt, yasal boşluğu açıkça kabul ediyor. Yetkililer, yürürlükteki mevzuatın vicdani retçi statüsünün tanınması ya da alternatif sivil hizmet için herhangi bir usul öngörmediğini kabul ediyor. Vicdani reddin Sözleşme’nin 18. maddesi kapsamında korunduğunu ve alternatif hizmetin “sivil nitelikte ve cezalandırıcı olmayan” bir hizmet olması gerektiğini not ettiklerini belirtiyor; aynı vicdani kararlılıktan kaynaklanan tekrarlanan yaptırımların uluslararası standartlar bakımından sorun yaratabileceğini ve usulüne uygun biçimde iç hukuka dahil edilmiş uluslararası antlaşmaların olağan yasalardan üstün olduğunu teslim ediyor.

Bu kabullere karşın yanıt, vicdani retçilerin vicdani retleri nedeniyle değil, seferberlik çağrısına katılmadıkları gerekçesiyle kesilen para cezalarını ödemedikleri için yargılandıklarını savunuyor. Bu ayrımı kabul etmiyoruz: Çağrıya uymamak ve bu nedenle kesilen cezayı ödememek, vicdani reddin ta kendisidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de 12 Mart 2024 tarihli Kanatlı/Türkiye kararında, yılda bir günlük yedek askerlik yükümlülüğünü reddettiği için mahkûm edilen bir vicdani retçinin düşünce, vicdan ve din özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetmiştir.

Yanıt, Hasan Rahvancıoğlu hakkındaki üç davanın 24 Eylül 2026’da toplam 8.000 TL para cezasıyla sonuçlandığını ve “herhangi bir hapis cezası verilmediğini” ileri sürüyor. Oysa mahkeme, cezanın ödenmemesi halinde beş gün hapis öngördü. Aynı duruşmada mahkeme, vicdani ret hakkını düzenleyen bir yasa bulunmadığını kabul etti, uluslararası hukuka atıfta bulundu ve Rahvancıoğlu’nun barışçıl bir vicdani retçi olarak tutumunun kamu düzenine tehdit oluşturmadığını belirtti; buna rağmen onu cezalandırdı. Vicdani retçiler bu cezaları ilke gereği ödemiyor ve bu yüzden cezaevine giriyor.

Halil Karapaşaoğlu’nun durumu ise tekrarlanan cezalandırmanın açık bir örneği. 2013’te vicdani retçi olduğunu kamuoyuna açıklayan Karapaşaoğlu, yanıtın da teyit ettiği üzere 2014–2025 döneminde seferberliğe çağrılmaya devam etti. 40 yaşını doldurmuş olmasına karşın, Aralık 2025’te yeniden çağrıldı ve bu çağrı bir komutan tarafından önceki bir reddin “cezası” olarak nitelendirildi. Yanıt bu iddiaya hiç değinmiyor. Karapaşaoğlu, bitmek bilmeyen bu döngüyü “sivil ölüm” olarak tanımlıyor.

Yanıta göre, vicdani retçi statüsünü ve alternatif sivil hizmeti düzenleyen 2019 tarihli öneri hükümet değişikliğiyle düştü. Askerlik Yükümlülüğü Yasası’nda değişiklik öngören yeni tasarı 9 Ocak 2024’te Resmî Gazete’de yayımlandı, ancak hâlâ Meclis komitesinde bekliyor. Yanıtta ne bir yasalaşma takvimi ne de yasa çıkana kadar kovuşturmaların durdurulacağına dair bir taahhüt bulunuyor.

Siyasi partilere çağrı

6 Aralık’ta yapılacak genel seçimler, bu tabloyu değiştirmek için bir fırsattır. 2019 önerisinin hükümet değişikliğiyle düşmüş olması, 2024 tasarısının da aynı akıbete uğrayabileceği kaygısını doğuruyor. Seçime katılan tüm siyasi partileri, seçim bildirgelerinde aşağıdaki konularda açık taahhütte bulunmaya çağırıyoruz:

1. Vicdani ret hakkını uluslararası standartlara uygun biçimde tanıyan yasal düzenleme en kısa sürede yürürlüğe girsin;
2. Vicdani retçi statüsüne ilişkin kararları, asker/güvenlik kuvvetleri temsilcisi bulunmayan bağımsız ve sivil bir kurul versin; bu kararlara karşı sivil yargı yolu açık kalsın ve başvurulara katı süre sınırı getirilmesin;
3. Alternatif hizmet sivil nitelikte ve cezalandırıcı olmayan bir hizmet olarak düzenlensin ve seferberlik çağrısı alan vicdani retçileri de kapsasın;
4. Yasa yürürlüğe girene kadar, vicdani retçi olduğunu beyan eden kişilere yönelik seferberlik çağrılarının, kovuşturmalar ve hapis uygulamaları durdurulsun;
5. Vicdani retçilerin bu nedenle oluşmuş sabıka kayıtları silinsin ve AİHM’in Kanatlı/Türkiye kararının tüm gerekleri yerine getirilsin.

Anayasa Mahkemesi 2013’te, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 2024’te vicdani ret hakkını teslim etti; bugün yetkililer de BM’ye verdikleri yanıtta yasal boşluğu kabul ediyor. Artık sorumluluk yasa koyucuda, yani Meclis’tedir.

Yurt ödevimiz barış, vicdani ret hakkımızdır.

Kıbrıs’ta Vicdani Ret İnisiyatifi

Lefkoşa, 23 Ekim 2026