DOÇ.DR. YILTAN BİTİM YAZDI... "YAPAY ZEKÂ: MANDALYONUN İKİ YÜZÜ"

Son zamanlarda sık sık yapay zekâyı duyuyoruz, konuşuyoruz. Kimi zaman hayranlıkla, kimi zaman da endişeyle. İşte tam da burada iki yaklaşım söz konusu oluyor: Her şeyi bilen sihirli bir teknoloji ve insanlığın sonunu getirecek bir teknoloji. İki uç nokta. Peki gerçek nedir?!

Önce şunu netleştirelim: Yapay zekâ nedir? Ben bu soruyu kendisine sordum. Yani yapay zekâya “Yapay zekâ nedir?” diye sordum. Diyor ki, “İnsanların normalde düşünerek, öğrenerek ve karar vererek yaptığı işleri, bilgisayar sistemlerinin yapabilmesini sağlayan teknolojilerin genel adıdır.” Güzel bir tanım yapmış.

Peki, bizim gözümüzle “yapay zekâ” nedir?!

Aslında sandığımız kadar gizemli bir şey değil. Sonuçta yaratıcısı biziz! Verileri öğrenen ve örüntüleri belirleyip bu örüntülere göre tahmin yürüten yazılımlardan ibaret. Ama bunu o kadar hızlı yapıyor ki bizlerin gözünde sihirli bir varlık haline dönüşüyor. Halbuki arka planda matematik, istatistik ve bolca veri...

Yapay zekâ hayatımızın içine girmiş durumda. Bilinci yok, niyeti yok, duygusu yok ama hayatımızı kolaylaştırmanın peşinde. Güvenliğimizden tutun da keyifli yaşamımıza kadar her yerde dokunuşları var. Telefonumuzun yüzümüzü tanıyıp kilidi açması, navigasyonun trafiğe göre en kısa yolu önermesi, izlediğimiz dizilere göre yeni film tavsiyeleri almamız, bankaların dolandırıcılığı tespit etmesi… Bunların hepsinin arkasında veriden öğrenen yapay zekâ var. Çoğu zaman fark etmiyoruz bile; ama farkında olsak da olmasak da yaşam alanımızın her noktasında bulunuyor. 

Bu durumda akla gelen soru şu: “Bir gün boyunca fark etmeden kaç kez yapay zekâ ile temas ediyoruz?”

Sabah telefonumuzun alarmıyla uyanıyoruz. Aslında o alarm saati bile rastgele çalmıyor. Gece boyunca, akıllı telefonumuz ve akıllı saatimiz iş birliği yapıyor. Uyku düzenimiz analiz ediliyor; kaçta yattık, derin uykuya ne zaman geçtik, kalp atışlarımız nasıldı... Sonrasında da tüm bu verilerden küçük bir hesap yaparak bizi “hafif uyku anında” uyandırıyor. Daha dinç kalkalım diye.

Elimize telefonu alıyoruz. Bizi tanıdığı için hemen güvenlik kilidini açıyor ve kullanıma hazır hale getiriyor. Şifre yazmıyoruz çünkü yapay zekâ çoktan “bu kişi sensin” diye karar vermiş durumda.

Hava durumuna bakıyoruz. Yağmur ihtimalini saat saat tahmin eden sistemler, milyonlarca veriyi analiz ederek “şemsiyeyi unutma” diye uyarıyor.

Evden çıkmadan önce müzik uygulaması ruh halimize uygun bir liste öneriyor. Daha biz düşünmeden “Bugün bunu dinlemek isteyebilirsin” diyor.

Evden çıkınca da robot süpürge temizlik yapmaya başlıyor. Akıllı ev, biz yokken bile çalışmaya devam ediyor.

Yola çıkıyoruz. Navigasyon en kısa rotayı seçiyor. Sadece mesafeye bakmıyor; trafik yoğunluğuna, yol çalışmalarına… Hepsini gerçek zamanlı olarak değerlendiriyor. Biz direksiyondayız, ama dümenin hangi tarafa çevrileceğini o söylüyor. Ayrıca, güvenliğimiz için aracımız şerit takibi yapıyor, hız kontrolü gerçekleştiriyor. Bu arada, yollardaki yapay zekâlı kameralar, trafikteki asayişi sağlamak için araçları ve sürücüleri kontrol ediyor, polis merkezini bilgilendiriyor.

Yolda giderken bir markette duruyoruz. Ödeme yaptığımızda, banka sistemi milisaniyeler içinde durumu analiz edip alışverişi bizim yapıp yapmadığımızı belirlemeye çalışıyor. Olası bir dolandırıcılık veya şüpheli bir durum olup olmadığını kontrol ediyor. Ayrıca, markette yaptığımız harcamayı da kaydediyor. Sonrasında, harcama analizimiz için lazım olacak.

İşe varıyoruz, e-postalarımıza bakalım diyoruz. Gereksiz mesajlar çoktan belirlenmiş spam klasörüne atılmış. 

Öğle arasında bir alışveriş sitesine girelim diyoruz. Bu var, sen kesin beğenirsin, şu var, ona da bak tarzında, karşımıza ilgi duyduğumuz, beğendiğimiz hatta almayı planladığımız ürünler geliyor. Yapay zekâ, daha önce baktıklarımızı, aradıklarımızı, hatta ne kadar süre ekranda kaldığımızı bile analiz edip “bunu sevebilir” diye tahmin yürütüyor.

Yapay zekâ sadece günlük konforumuz için de çalışmıyor... Bir hastanede radyoloji uzmanı, akciğer filmi inceliyor. Ekranın bir köşesinde yapay zekâ, şüpheli bölgeleri kırmızıyla işaretlemiş ve “Şuraya dikkat et” diye uyarıyor. Doktor rapora bakıyor ve karar veriyor; artık yalnız değil, saniyeler içinde binlerce benzer vakayı karşılaştıran dijital bir asistanın önerisiyle... Bir öğrenci İngilizce çalışıyor. Telefona indirdiği uygulama ona rastgele alıştırmalar vermiyor. Hangi kelimeleri karıştırdığını, hangi konularda daha çok hata yaptığını takip ediyor. Zorlandığı konuları tekrar tekrar karşısına çıkarıyor, bildiklerini ise eleyip zaman kaybettirmiyor. Yanlış yaptığında anında geri bildirim veriyor, hatta telaffuzunu bile düzeltiyor. Yanında öğretmen yok ama sanki bire bir özel ders alıyormuş gibi ilerliyor... Bir fabrikada üretim hattındaki sensörler makinelerin titreşimini, ısısını ve çalışma sürelerini sürekli ölçüyor. Yapay zekâ, “Bu motor birkaç gün içinde arızalanabilir” şeklinde uyarı gönderiyor. Böylece arıza olmadan bakım yapılıyor, üretim durmuyor, zaman ve maliyet kayıpları önleniyor... Bir tarlada, drone havalanıyor. Kameraları ve sensörleriyle bitkileri tek tek tarıyor. Yapay zekâ, hastalık veya zararlı görülen bölgeleri anında tespit ediyor. Ardından drone sadece o noktalara ilaçlama yapıyor. Tüm tarlayı kimyasalla kaplamak yerine, santim santim hedefli müdahale. Daha az ilaç, daha az maliyet, daha az çevre kirliliği, daha yüksek verim… Farklı mekânlar, farklı meslekler…

Bu sadece yapay zekâlı bir günden küçük bir örnek. Görmediğimiz, fark etmediğimiz daha yüzlerce uygulama var.

Yapay zekâ, yarının değil bugünün teknolojisi. O ne bir kahraman ne de bir felaket senaryosu. O sadece, hayatı kolaylaştırmak için insan tarafından geliştirilmiş bir araç. Ama asıl mesele onu nasıl kullandığımıza bağlı. Çünkü o bir ayna gibi... Nasıl bakarsanız öyle görürsünüz.

İyi niyetle kullanıldığında hayat kurtarıyor, işleri kolaylaştırıyor, zaman kazandırıyor...
Kötü niyetle ya da sorumsuzca kullanıldığında ise mahremiyeti zedeleyebiliyor, hatalı kararlar verebiliyor...

Aslında “teknoloji” olmaktan çıkıp, insana benzemeye başlıyor. Şöyle düşünün: Yapay zekâ bir bebek gibi. Ona ne öğretirseniz onu öğreniyor. Hangi kuralları koyarsanız onlara uyuyor. Doğrusunu da biz belirliyoruz, yanlışını da. Karar mekanizmasını biz kurguluyoruz. Kısacası, hangi veriyi verirsek ondan öğreniyor, hangi sınırları çizersek o sınırların içinde kalıyor.

Mesele makinenin zekâsı değil, ona rehberlik eden biz.

İşte tam da bu yüzden etik kurallar ve denetim her zamankinden daha önemli.

Etik dediğimiz şey aslında çok basit bir soruya dayanıyor: “Yapabiliyoruz ama yapmalı mıyız?” Yapay zekâ teknik olarak pek çok şeyi yapabilir. İnsanların yüzünü tanıyabilir, alışkanlıklarını takip edebilir, nerede olduğunu anbean kaydedebilir, ne satın alacağını tahmin edebilir… Ama her mümkün olan şey doğru değildir.

Bir sistem düşünün. Daha iyi hizmet için veri topluyor. Ama bu veriler izinsiz toplanıyorsa, iş hizmetten daha çok gözetlemeye giriyor. Hele bir de bu veriler başkaları ile paylaşılıyorsa... Bir algoritma düşünün. İşe alım sürecini hızlandırıyor. Ama geçmiş veriler önyargılıysa, aynı önyargıyı geleceğe de taşır...

İşte etik, tam burada devreye giriyor. “İnsana zarar vermeme”, “adil olma”, “mahremiyete saygı”, “şeffaflık” gibi temel ilkeler olmadan teknoloji güven vermez. Güven yoksa, faydanın da bir anlamı kalmaz.

Etik kurallar önemli ama tek başına maalesef yeterli olmuyor. Burada denetim devreye giriyor. “Bu sistem doğru çalışıyor mu?”, “Bir hata oluştuğunda sorumlu kim?”, “Bir karar verilmişse, o karar nasıl verildi?” gibi soruların sorulması önem arz ediyor.

Devletler, genellikle dört kriter bazlı bu konuda adımlar atmıştır. “Şeffaflık”: kullanıcının bir yapay zekâ aracıyla iletişimde olduğunu bilmesi, “önyargı”: yapay zekânın ırk, cinsiyet, din gibi konularda ayrımcılık yapıp yapmadığı, “veri gizliliği”: kişisel verilerin izinsiz kullanılıp kullanılmadığı ve “güvenlik”: siber saldırılara karşı direncin ve fiziksel zarar verme riskinin ne olduğu.

Çin, en hızlı ve en sert müdahaleleri yapan ülkelerden biri. Mesela, üretilen yapay zekâ algoritmalarının devlete kaydettirilmesi ve nasıl çalıştıklarının anlatılması şartını koymuş. ABD, geliştirilen yapay zekâ modellerini piyasaya sürmeden önce şirketlerin güvenlik testlerinden geçirip sonuçları devletle paylaşmasını istiyor. Finans, sağlık ve emlak gibi sektörlerde yapay zekâ kullanımı, ayrımcılık ve dolandırıcılık açısından denetleniyor... Ağustos 2024'te Avrupa Birliği, dünyanın ilk kapsamlı yapay zekâ yasasını yürürlüğe koydu ve uyum sürecini başlattı. 2030 sonuna kadar adım adım tamamlanması planlanıyor. Sosyal puanlama veya biyometrik takip sistemleri gibi temel hakları ihlal eden yapay zekâ sistemlerinin yasak olması, uygulamalardan sadece biri. Yaptırımlar çok ağır. Yasayı uygulama ve denetleme için ise bir Yapay Zekâ Ofisi kurulmuş... Güney Kıbrıs, bir AB üyesi olduğu için Avrupa Birliği yapay zekâ kurallarına doğrudan tabi... Türkiye Cumhuriyeti, Aralık 2025'te Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde Milli Teknoloji ve Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü'nü kurdu. Bu birim, Türkiye'nin yapay zekâ ofisi gibi çalışarak yapay zekâ mevzuatını hazırlamak ve denetlemekle görevlendirildi... Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde ise Bilgi Teknolojileri ve Haberleşme Kurumu tarafından yapay zekâ denetimleri şu an için siber suçlar ve bilişim yasaları çerçevesinde yürütülüyor.

Kontrolsüz yapay zekâ, otomatik pilota alınmış bir uçak gibidir. Bir yere kadar gider, ama sonrası yoktur. Bu yüzden, insan denetimi her zaman devrede olmalıdır. Bir bedel ödeneceğinde, bunu insan ödeyecektir. O halde son karar her zaman insanda kalmalıdır.

Peki kararlar verilirken sadece devletlerin denetimi yeterli midir? Bizlere hiç sorumluluk düşmüyor mu? Kullandığımız yapay zekâ sistemlerinde son kararı bizler mi veriyoruz gerçekten? Yoksa farkında olmadan çoğunu çoktan yapay zekâya mı bıraktık?

Bir kredi başvurusu oluyor. Saniyeler içerisinde “uygun” ya da “riskli” diye sınıflandırılıyor... Bir iş başvurusu oluyor. Daha insan gözü görmeden elenebiliyor... Sosyal medyada hangi haberi göreceğinize, hangi gönderinin önünüze düşeceğine siz karar vermiyorsunuz. Yapay zekâ sizin yerinize seçiyor... Navigasyon “bu yol daha hızlı” dediğinde çoğumuz sorgulamadan oraya dönüyoruz... Bir film izlerken, bir ürün alırken, bir içerik okurken…

Direksiyon hâlâ bizde gibi duruyor, ama rotayı çizen yapay zekâ...

İşte bu da madalyonun diğer yüzü...

Ve enteresan tarafı da, hoşumuza gidiyor...

Bu hoşumuza giden, bizim konforumuz için kararlar veren yapay zekâyı nereye kadar hayatımıza alacağız? İleriki süreçte bizler için daha ne gibi kararlar almasına müsaade edeceğiz? Bizim yarattığımız yapay zekânın bizim için uygun gördüğü bir hayatı yaşamak bizim için ne kadar güzel olacak?... Düşünülmesi gereken daha nice çılgın sorular.

Kendi hayatımızla ilgili kararları kendimiz mi vermeliyiz yoksa başka bir şeyin bizim için vermesi mi?... İnce bir çizgi...

Aslında mesele çok basit bir yere çıkıyor: Teknoloji bizi yönetmeye mi başlayacak, yoksa biz teknolojiyi mi yöneteceğiz? Kolay olanı seçmek çok cazip. Düşünmek yerine önerileni tıklamak, araştırmak yerine ilk sonucu kabul etmek, karar vermek yerine “sistem bilir” demek… Daha az sorgulamak, daha az düşünmek, daha az karar vermek. Konforlu. Hızlı. Zahmetsiz.

Ama her kolaylığın bir bedeli var...

Fark etmeden direksiyonu yavaş yavaş bırakıyoruz. Oysa yapay zekâ bir kaptan değil, bir yardımcı pilot olmalı. Son sözü söyleyen hep insan kalmalı. Çünkü empati kurabilen, vicdan sahibi olan, sorumluluk alabilen tek varlık biziz. Bir yapay zekâ “en verimli” olanı seçmeye çalışırken, insan “en doğru” olanı seçmeye çalışır. Ve bu ikisi aynı şey değildir!

Belki de yapmamız gereken şey çok karmaşık değil: Kullanalım, ama körü körüne güvenmeyelim. Faydalanalım, ama sorgulamayı bırakmayalım.

Yapay zekâ ne bir kurtarıcı ne de bir tehdit. O sadece bir araç. Çekiçle ev de yapılır, cam da kırılır. Kararı veren çekiç değil, onu tutan eldir.

İşte madalyonun iki yüzü tam olarak burada birleşiyor. Geleceği belirleyecek olan şey makinelerin zekâsı değil, onları kullanan insanların aklı ve vicdanıdır.

Ve belki de sormamız gereken son soru şu: “Yapay zekâ ne yapabilir?” değil, "Biz onunla nasıl bir dünya kurmak istiyoruz?”

Doç. Dr. Yıltan Bitirim

Bilgisayar Mühendisliği Bölümü, Doğu Akdeniz Üniversitesi

Mayıs 2026